Strona główna / Atrakcje turystyczne / Cystersi, templariusze, joannici

Cystersi, templariusze, joannici

Na obszarze województwa zachodniopomorskiego w dawnych czasach występowały zakony rycerskie sławne w całej Europie: cystersi, templariusze i joannici. Pozostały po nich liczne zabytki, które można zwiedzać i podziwiać. Serdecznie zapraszamy!

Cystersi

Mapa Szlaku Cysterskiego Podróżowanie Szlakiem Cysterskim to nie tylko zwiedzanie klasztorów cysterskich, ale i swoista wyprawa w przeszłość, pełna refleksji nad duchowym życiem blisko natury. Tak odległym i odmiennym od tego w obecnych czasach. Zapoznanie się z bogactwem cysterskiego dziedzictwa pozwoli współczesnemu człowiekowi pogłębić wiedzę o europejskich korzeniach i da inspirację do tworzenia teraźniejszości i przyszłości.

Cystersi przybyli na Pomorze Zachodnie w XIII wieku. Ich pojawienie się przyniosło ze sobą rozwój nauki, kultury, medycyny, rzemiosła oraz rolnictwa. Na terenie Pomorza Zachodniego powstało w tym czasie 7 klasztorów żeńskich (Cedynia, Pokazy rycerskie na Pomorzu Zachodnim fot. Gmina Bierzwnik Koszalin, Marianowo, Pełczyce, Recz, Szczecin, Wolin) i 3 klasztory męskie (Bierzwnik, Bukowo Morskie, Kołbacz).

Reformacja, która w XVI wieku za sprawą księcia Bogusława X objęła Księstwo Pomorskie sprawiła, iż klasztory cystersów zostały rozwiązane, a budynki przeszły na własność księstwa. Do naszych czasów przetrwały pocysterskie zabudowania w Bierzwniku (piwnice skrzydła zachodniego, fragmenty krużganka oraz dolne kondygnacje skrzydła wschodniego i południowego), Cedyni (zachodnie skrzydło; obecnie hotel i restauracja), Pokazy rycerskie na Pomorzu Zachodnim fot. Gmina Bierzwnik Koszalinie (korpus nawowy dzisiejszego kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy), Kołbaczu (kościół pocysterski, Dom Konwersów, Dom Opata), Marianowie (skrzydło zachodnie, relikty skrzydła wschodniego, dwa gotyckie portale w kościele poklasztornym), Pełczycach (zachodnie skrzydło oraz część klasztornych piwnic).

Poniżej znajdą Państwo opis miejscowości województwa zachodniopomorskiego leżących na Szlaku Cysterskim:

Klasztor Cystersów w Bierzwniku fot. Robert Stachnik a) Bierzwnik – leży w gminie Bierzwnik, w powiecie choszczeńskim. Znajduje się tutaj pocysterski klasztor. Stanowi on część Szlaku Cysterskiego w Polsce.

Historia powstania opactwa w Bierzwniku sięga przełomu XIII i XIV wieku. Dokumenty datowane na 1286 i 1294 rok, mówią o wyborze dogodnej lokalizacji,  fundacji i uposażeniu klasztoru przez margrabiów brandenburskich,  a wreszcie o przybyciu na miejsce pierwszych zakonników. Margrabiowie brandenburscy rozbudowując tzw. Nową Marchię, w toku konfliktów z książętami zachodniopomorskimi naruszali dobra cystersów kołbackich. W celu zrekompensowania szkód klasztoru kołbackiego postanowili ufundować filię klasztorną na kresach wschodnich swych nabytków.

Zakonnicy do Bierzwnika mieli przybyć 11 czerwca 1294 roku. O wyborze miejsca na opactwo zdecydowała chęć aktywizacji społecznej i gospodarczej tej bagnistej i zalesionej okolicy. Nową siedzibę nazwano „Lase Marii”, co było chrześcijańską nazwą Lasu Starzyckiego. Dzisiejszą nazwę Bierzwnik utworzono po 1954 roku od nazwy jeziora w Lesie Starzyckim.

Klasztor Cystersów w Bierzwniku fot. Robert Stachnik Wokół klasztoru pobudowano obiekty gospodarcze, częściowo do dziś zachowane. Klasztor zbudowano nad brzegiem jeziora Kuchta, pierwotnie na planie czworoboku, jednak do czasów dzisiejszych zachowały się  trzy skrzydła kompleksu. Nie zachowało się skrzydło zachodnie, zamykające niegdyś dziedziniec od strony jeziora.

Z czasem sytuacja klasztoru tak się pogorszyła, że w 1430 roku opat Jakub nosił się z zamiarem przeniesienia opactwa do Prus. Podczas polsko-czeskiej wyprawy do Nowej Marchii w ramach wojny polsko-krzyżackiej (1431-1435),  dobra cystersów zostały splądrowane. By zrekompensować straty, z pomocą zakonu krzyżackiego, poczyniono nowe nabytki. W 1454 roku  opactwo wraz z całą Nową Marchią przeszło pod panowanie brandenburskich Hohenzollernów.

Klasztor Cystersów w Bierzwniku fot. Gmina Bierzwnik Zabudowania klasztorne zamieniono na urządzenia gospodarcze domeny. W pierwszej połowie XVII wieku w zachowanych budowlach klasztornych urządzono letnią rezydencję elektorów brandenburskich.

Z pierwotnych obiektów klasztornych do dziś zachowała się dolna kondygnacja skrzydła wschodniego i południowego. Ze skrzydła zachodniego pozostały prawie całkowicie zachowane fragmenty piwnic i fragmenty krużganka. Wnętrze skrzydła wschodniego zachowało niezmieniony układ pomieszczeń średniowiecznych: przylegająca do kościoła zakrystia, pomieszczenie będące niegdyś biblioteką i dawny kapitularz.

We wnętrzach poklasztornych zachowało się wiele cennych detali architektonicznych, z których najciekawszy jest zespół wsporników  sklepiennych, udekorowanych motywami roślinnymi, ludzkimi twarzami, twarzami diabłów czy też głową wołu ozdobioną koroną. W kościele pod prezbiterium znajduje się krypta grzebalna, wiążącą się prawdopodobnie z donacją Hasso Von Wedla z 1305 roku.

Obok zabudowań prowadzi, wytyczona wokół wzgórza klasztornego, ścieżka edukacyjna z tablicami, z których dowiemy się, czym zajmowali się i jak żyli średniowieczni mnisi.

Kościół pocysterski w Bukowie Morskim fot. UMWZP b) Bukowo Morskie – leży w gminie Darłowo, w powiecie sławieńskim. Znajduje się tutaj opactwo cystersów z połowy XIII wieku. Klasztor został ufundowany przez księcia Świętopełka w 1248 roku. Od 1262 roku przebywali już w nim mnisi z Dargun. Pierwsze zabudowania  klasztorne prawdopodobnie drewniane nie zachowały się. W 1. połowie XIV wieku wzniesiono obiekty ceglane. Zachował się tu kościół gotycki (wznoszony etapami od 1. połowy XIV do końca XV wieku) z elementami polichromii średniowiecznej i z poreformacyjnym XIX-wiecznym wyposażeniem. Zabudowania kompleksu klasztornego nie zachowały się do czasów obecnych. Trwają badania zmierzające do ich lokalizacji. Obecnie w kościele znajduje się parafia polskokatolicka Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Klasztor w Cedyni fot. Robert Gauer c) Cedynia – leży w gminie Cedynia, w powiecie gryfińskim. Opactwo cysterskie mieściło się w Cedyni w latach 1266 – 1555. Pierwotnie  od 1248 roku zlokalizowane było w Trzcińsku Zdroju. Od 1555 roku był to zakład wychowawczy dla szlachcianek. Opactwo ufundowane zostało przez ordynariusza kamieńskiego w celu zagospodarowania obszarów zagrożonych ekspansją margrabiów branderburskich. W 1266 roku margrabiowie przenieśli opactwo z Trzcińska Zdroju do Cedyni. Z kościoła i klasztoru pobudowanego na wyniosłym wzgórzu nad miastem zachowało się jedynie skrzydło zachodnie klasztoru. Obecnie w zachowanym i odbudowanym skrzydle zachodnim klasztoru znajduje się hotel.

Kościół cysterski w Reczu fot. UMWZP d) Recz – leży w gminie Recz, w powiecie choszczeńskim. Znane są dwie hipotezy związane z lokacją klasztoru cysterek w Reczu. Według pierwszej został on ufundowany przed 1272 rokiem przez księcia szczecińskiego Barnima I. Dotychczas nie ma żadnych dokumentów potwierdzających tę hipotezę. Według drugiej najbardziej prawdopodobnej hipotezy, wysuniętej w ostatnich latach, klasztor  cysterek w Reczu ufundowali w roku 1296 margrabiowie brandenburscy, jako rekompensatę dla cysterskiego zakonu za zajęcie jego dóbr w okolicach Ińska. Konwent wywodził się z klasztoru w Marianowie koło Stargardu.

Kościół cysterski w Reczu fot. UMWZP W październiku 1296 roku margrabiowie Otto IV, Konrad, Henryk I, Jan IV i Otto VII oddali zakonowi cysterskiemu obszar byłego zamku joannickiego, lenna grodowe, odcinek rzeki Iny wraz z młynami, 52 łany ziemi uprawnej, patronat nad kościołem w Zieleniewie i Reczu, czynsze miejskie w Reczu, patronaty nad kościołami w Sulimierzu i Mostkowie, czynsze pobierane w Choszcznie oraz jeziora w Żeliszewie, Zieleniewie i Rąbkach. Klasztorne dobra powiększały się systematycznie przez cały XIV wiek.

Obecnie jest to kościół parafialny Chrystusa Króla. W jego wnętrzu znajduje się gotycki krucyfiks – prawdopodobnie z kościoła klasztornego i empora nazywana „emporą cysterek”.

Klasztor Cysterski w Kołbaczu fot. Robert Stachnik e) Kołbacz – leży w gminie Stare Czarnowo, w powiecie gryfińskim. Opactwo cysterskie znajdowało się tutaj od końca XII wieku do 1535 roku. Klasztor ufundowany został przez kasztelana Warcisława Świętoborzyca. By to pierwszy klasztor pomorski na wschód od Odry.

Klasztor Cysterski w Kołbaczu fot. Robert Stachnik Posiadłość klasztoru kołbackiego obejmowały rozległe obszary ziemskie,  jeziora (w tym Jezioro Miedwie) i miasta. W XIV i XV wieku Kołbacz był nekropolią książęcą Gryfitów. Opactwo kołbackie założyło trzy filie: w 1186 roku w Oliwie, w latach 1286-1294 w Bierzwniku i w latach 1300-1357 w Mironiach. Zachowany kościół budowany był od początku XIII do początku XIV wieku i przebudowany do połowy XIV wieku.

Do tej pory w Kołbaczu zachowały się: piwnice i przyziemie zachodniej części klasztoru (tzw. Dom Konwersów), Dom Opata (zbudowany w 1. połowie XIV wieku) oraz dwa budynki gospodarcze z tego samego okresu (stodoła i owczarnia). Obecnie jest to parafia rzymskokatolicka Najświętszego Serca Pana Jezusa.

f) Koszalin – w Koszalinie zachowały się obecnie jedynie relikty kościoła cysterek w tzw. kaplicy zamkowej. Dawny kościół cysterek jest świątynią prawosławną. Opactwo cysterek istniało tutaj od 1278 do 1569 roku. Klasztor ufundowany został przez biskupa  kamieńskiego Hermana von Gleichen. Usytuowany był w obrębie murów miejskich. Z czasem dzięki licznym nadaniom należał do najbogatszych na Pomorzu.

Cysterki koszalińskie sprawowały patronat nad kaplicą zabudowaną w XIII wieku na Górze Chełmskiej i zajmowały się pielgrzymami. Najstarsza świątynia miasta, kościół katedralny w Koszalinie zbudowany w latach 1300-1333, był pod patronatem cysterek, a proboszczowie pełnili równocześnie funkcję kapelanów klasztornych. Obecnie kaplicą i Sanktuarium Matki Bożej po Trzykroć Przedziwnej na Górze Chełmskiej w Koszalinie opiekują się Siostry Maryi Instytutu Szestnackiego.

Kościół cysterski w Marianowie fot. UMWZP g) Marianowo – leży w gminie Marianowo, w powiecie stargardzkim. Opactwo cysterek znajdowało się tutaj od 1248 do 1541 roku. Następnie opactwo zostało zamienione na świecką placówkę przeznaczoną dla szlachcianek. Fundatorami klasztoru byli książę pomorski Barnim i jego żona Marianna.

Kościół cysterski w Marianowie fot. UMWZP Zespół poklasztorny w Marianowie  jest najlepiej zachowaną siedzibą cysterek na Pomorzu Zachodnim. Do dziś zachował się autentyczny kościół cysterek i skrzydło zachodnie oraz relikty skrzydła wschodniego datowane na XIII/XIV wiek z późniejszymi przebudowami. W skrzydle zachodnim poddawanym systematycznej renowacji odsłaniane są relikty pierwotne m. in. pierwotny portal prowadzący do kościoła. Obecnie jest to parafia rzymskokatolicka Niepokalanego Poczęcia NMP.

h)   Pełczyce – leżą w gminie Pełczyce, w powiecie choszczeńskim. Znajduje się tu kościół w południowej części miasta. Kiedyś znajdował się klasztor cysterek w Pełczycach, który został ufundowany przed rokiem 1290 przez Albrechta III margrabiego brandenburskiego. Założenie klasztorne powstało na wschodnim wyniesionym brzegu Jeziora Panieńskiego. Obecnie istnieje skrzydło zachodnie klasztoru datowane na XIV/XV wiek, którego w przyziemiu zachowały się piękne detale i sklepienia wskazujące na związki z architekturą cystersów z Kołbacza. W kościele parafialnym NMP znajdują się XIII-wieczne relikty ukryte w XV i XVIII-wiecznych nawarstwieniach. Klasztor cysterek pełczyckich był jednym z najstarszych ośrodków kultu Bożego Ciała w tej części Europy. Obecnie zachowane zostało skrzydło zachodnie klasztoru, które jest własnością Agencji Rolnej, a kościół to parafia rzymskokatolicka Narodzenia NMP.

i) Szczecin – Opactwo cysterek istniało tutaj w latach 1243-1539. Fundatorem klasztoru był książę szczecińsko-uznamski Barnim i jego żona Marianna. Klasztor cysterek Matki Bożej i św. Magdaleny znajdował się poza miastem, pomiędzy fosą miejską a brzegiem Odry. Prowadziły one także szpital. Nie zachowały się żadne obiekty klasztorne. Obecnie miejsce lokalizacji dawnego opactwa znajduje się na terenie parafii katedralnej św. Jakuba.

j) Wolin – leży w gminie Wolin w powiecie kamieńskim. Znajdują się tutaj opactwo cysterek ufundowane zostało w 1288 roku przez książąt szczecińskich wspieranych przez księcia Bogusława IV. W 1305 roku opactwo wolińskie założyło przeorat w Krumnie. Klasztor w Wolinie istniał do początku XVI wieku. Nie zachowały się obiekty poklasztorne. W odbudowanym kościele gotyckim św. Mikołaja w Wolinie zachowała się płyta nagrobna cysterek.

W szczecińskim Muzeum Narodowym znajdują się liczne elementy wyposażenia klasztorów cysterskich na Pomorzu Zachodnim.

Dodatkowe informacje uzyskają Państwo na stronie internetowej www.szlakcysterski.org.

 

Templariusze

Pokazy rycerskie na Pomorzu Zachodnim fot. Gmina Maszewo Templariusze przybyli na ziemie Księstwa Pomorskiego w XIII wieku i utworzyli m.in. komandorie w: Chwarszczanach, Czaplinku, Rurce i Myśliborzu. Pobyt templariuszy na terenach Księstwa Pomorskiego trwał niewiele więcej niż sto lat. Już w pierwszej połowie XIV wieku ich majątki przejęli joannici. Jednak opowieści i filmy o templariuszach sprawiają, że to im poświęcamy chętniej uwagę, a odwiedzając zachowane po nich zabytki liczymy nie tyle na odkrycie ich skarbu, co na bliskie spotkanie z ich legendą i uczestnictwo w fantastycznym historycznym festynie, który urozmaici nasze turystyczne wędrówki.

Poniżej znajdą Państwo opis miejscowości województwa zachodniopomorskiego, w których znajdowały sie komandorie Templariuszy:

Kościół zakonu Templariuszy w Chwarszczanach fot. UMWZP a) Chwarszczany – leżą w gminie Boleszkowice, w powiecie myśliborskim. Chwarszczańska komandoria była najważniejszą komandorią i to nie tylko na Pomorzu. Świadczy o tym fakt, że tutejszy komandor pełnił funkcję preceptora zakonu na Polskę, Nową Marchię, Czechy i Morawy. Templariusze osiedlili się tutaj dzięki fundacjom księcia wielkopolskiego Władysława Odonicza, powiększonym później dzięki nadaniom księcia szczecińskiego Barnima I. Ostatnia wzmianka dotycząca tego zakonu pochodzi z 1308 roku. W 1335 roku w Chwarszczanach rezydowali już joannici. Chwarszczany przestały być domeną zakonną po wprowadzeniu reformacji. Dziś jedyną pozostałością po siedzibie templariuszy jest gotycka kaplica odrestaurowana pod koniec XIX wieku. Obecnie na terenach dawnej komandorii prowadzone są prace wykopaliskowe, a przy kaplicy templariuszy od kilku lat, w II połowie sierpnia odbywa się festyn historyczny, połączony z turniejem rycerskim i warsztatami kultury średniowiecznej.

Kościół zakonu Templariuszy w Chwarszczanach fot. UMWZP Stowarzyszenie Szlak Templariuszy

tel. +48 95 / 760 52 71
e-mail: maciej@templariusze.org
www.templariusze.org

Zespół Projektu Chwarszczany Muzeum Pojezierza w Myśliborzu

ul. Bohaterów Warszawy 74
74-300 Myślibórz
tel. +48 604 273 616
e-mail: kolosowski@chwarszczany.pl
www.chwarszczany.pl

Zamek Drahim w Czaplinku fot. Gmina Czaplinek b) Czaplinek – leży w gminie Czaplinek, w powiecie drawskim. Już dawna nazwa dzisiejszego Czaplinka (Tempelburg) wskazuje, że miejscowość ta musiała należeć do templariuszy. W roku 1291 roku templariusze otrzymali ziemię czaplinecką z nadania księcia kaliskiego Przemysła. Pomimo krótkiego czasu w jakim władali tymi posiadłościami, zbudowali tu zamek. Jest on jeszcze wymieniany w dokumentach z 1345 roku, kiedy komandoria w Czaplinku przeszła w ręce zakonu joannitów. Niestety w 1376 roku zamek został zniszczony przez księcia szczecińskiego Świętobora, przez co dziś nie wiemy, gdzie rzeczywiście znajdowała się siedziba templariuszy. Na szczęście w pobliskim Starym Drawsku joannici wznieśli zamek Drahim, w którego ruinach dziś odbywają się imprezy historyczne – w tym także zloty templariuszy.

Centrum Turystyki – Lokalna Organizacja Turystyczna

ul. Rynek 1
78-550 Czaplinek
tel. +48 94 / 375 47 90
fax. +48 94 / 375 47 90
e-mail: turystyka@czaplinek.pl

 

Joannici

Joannici na Pomorze Zachodnie przybyli w XII wieku. Utworzyli komandorie w 1186 roku w Stargardzie Szczecińskim. W 1775 roku powstał w Polsce Wielki Przeorat. Połączony został w 1797 roku przez cara Pawła I z nowym przeoratem rosyjskim w jedno zgromadzenie, rozwiązane formalnie w 1817 roku. Tradycja przynależności do zakonu joannitów przetrwała do dziś w wielu rodach szlacheckich i stanowi tytuł honorowy.

Stare Drawsko – znajdują się tu ruiny zamku. Do XIII wieku zamek był we władaniu zakonu Templariuszy, następnie od końca XIII wieku zakonu joannitów. Około 1360 roku zbudowali oni w miejscu dawnego grodziska słowiańskiego zamek. W 1366 roku dobra te nabył król Kazimierz III Wielki. Zamek znajduje się w ruinie od 1759 roku, kiedy to został spalony przez wojska rosyjskie. Zamek Drahim udostępniony jest do zwiedzania. Oprócz ruin można tu zobaczyć próbę rekonstrukcji życia w dawnym zamku. Odbywają się też tu turnieje rycerskie.

Muzeum Drahim w Starym Drawsku

tel. +48 504 150 817
e-mail: drahim@drahim.pl
www.drahim.pl

rpo

Zadanie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2007-2013.

-->